AI geletterdheid verplicht: waarom het sinds 2025 moet

De HR-manager van een middelgroot administratiekantoor belde in januari. Ze was in paniek. "Ik las net dat AI-geletterdheid verplicht is geworden. We hebben niks geregeld. Hoe erg is dit?" Ze had gelijk dat ze zich zorgen maakte. Maar de oplossing was gelukkig eenvoudig.

AI geletterdheid verplicht stellen is een nieuwe werkelijkheid sinds 2 februari 2025. De EU AI Act vraagt het van alle bedrijven. Iedereen die met AI werkt moet het snappen. Niet programmeren. Wel begrijpen wat AI doet, wat de risico's zijn, en hoe je ermee werkt. In dit artikel: wie, wat, hoe en waarom.

Benieuwd hoe goed jij al met AI kunt werken? Doe de gratis AI Test op app247.ai/academy.

Wat is AI-geletterdheid precies?

De AI Act (artikel 3, lid 56) omschrijft AI-geletterdheid als de vaardigheden, kennis en het begrip waardoor aanbieders, gebruikers en andere betrokkenen AI met kennis van zaken kunnen inzetten en de mogelijkheden en risico's ervan kunnen beoordelen.

In gewoon Nederlands: je weet hoe AI werkt op hoofdlijnen. Je begrijpt wat het kan en niet kan. Je kent de risico's. Je weet wanneer je de uitkomst wel of niet moet vertrouwen. Je snapt wanneer je een mens erbij moet halen.

Het gaat niet om technische kennis. Je hoeft geen code te schrijven. Je hoeft geen neurale netwerken uit te leggen. Wel moet je snappen waar AI-systemen fouten kunnen maken. En hoe je met die onzekerheid omgaat.

Een analogie: je hoeft geen automonteur te zijn om autorijden. Wel moet je weten wat een rood stoplicht betekent. Je moet het dashboard begrijpen. Je moet weten wanneer je naar de garage moet. AI-geletterdheid is vergelijkbaar: weten hoe je veilig met AI rijdt.

Voor wie geldt de verplichting?

Artikel 4 van de AI Act is duidelijk. De verplichting geldt voor elke aanbieder en gebruiker van AI-systemen. Vertaald naar de praktijk: elk bedrijf dat AI inzet in zijn werkprocessen.

Concreet gaat het om deze groepen:

• Iedereen die AI-tools gebruikt voor werk (ChatGPT, Claude, Copilot, enzovoort)
• Medewerkers die met AI-bevattende software werken
• Leidinggevenden die beslissen over AI-implementatie
• IT-personeel dat AI-systemen beheert
• Freelancers en ingehuurd personeel dat AI gebruikt voor jou

Een werkgever van 15 mensen waarvan 12 regelmatig ChatGPT gebruiken? Dan moet die werkgever zorgen dat die 12 AI-geletterd zijn. Geen uitzonderingen. Geen "wij zijn te klein".

Ook de overheid valt hieronder. Een gemeente die een chatbot inzet moet haar ambtenaren trainen. Een ziekenhuis met AI-diagnostiek moet artsen en verpleegkundigen bijscholen. Een school met AI-tools voor leerlingen moet leraren trainen.

Wat moeten mensen concreet weten?

Drie kennisgebieden staan centraal. Iedereen die met AI werkt moet de basis hebben van alle drie.

Hoe AI werkt op hoofdlijnen

Niet in detail. Wel de grote lijn. Dat AI patronen herkent uit grote hoeveelheden data. Dat het antwoorden geeft op basis van waarschijnlijkheid. Dat AI geen echte denker is, maar een systeem dat voorspelt wat het beste volgende woord is.

Belangrijk: mensen moeten begrijpen dat AI soms fout zit. Het kan dingen verzinnen. Dit heet "hallucineren". Een AI kan met volle overtuiging onzin vertellen. Als je dit niet weet, vertrouw je teveel op de output. Dat gaat fout.

Een voorbeeld: een paralegal bij een advocatenkantoor in Den Haag gebruikte ChatGPT om jurisprudentie op te zoeken. De AI gaf vier duidelijke arresten terug, met nummer en datum. Twee ervan bleken verzonnen. Niet bestaand. De paralegal had het in een rechtbankstuk willen gebruiken. Gelukkig controleerde de advocaat het. AI-geletterdheid had die fout voorkomen.

De risico's kennen

Mensen moeten weten waar AI fout kan gaan. En wat de gevolgen zijn. Belangrijke risico's:

1. Privacy-risico's. Input kan weglekken naar AI-leveranciers.
2. Onjuiste informatie. AI kan met overtuiging onzin produceren.
3. Bias. AI kan vooroordelen versterken uit trainingsdata.
4. Afhankelijkheid. Te veel vertrouwen op AI leidt tot verlies van eigen expertise.
5. Auteursrechten. AI-output kan bestaand werk kopiëren.

Per risico moeten medewerkers weten hoe ze ermee omgaan. Niet dat ze alle details kennen. Wel dat ze weten wanneer ze voorzichtig moeten zijn.

Verantwoord gebruik in de praktijk

Dit is het doe-kant. Welke tools mag je gebruiken? Welke data mag erin? Hoe controleer je output? Wanneer schakel je een mens bij? Hoe meld je een incident?

Dit is praktische kennis. Niet abstract. Iemand die dit goed begrijpt, weet concreet wat in zijn eigen werk wel en niet kan met AI.

Van bewustwording tot certificering: onze aanbeveling in vier niveaus

De AI Act schrijft geen verplichte niveaus voor. Wel geeft hij aan dat de training "passend" moet zijn voor de functie en het risico. Wij hanteren daarom de onderstaande vier niveaus als praktische aanpak. Het is een aanbeveling, geen wettelijk model.

Niet iedereen heeft dezelfde diepte nodig. Een vertaler die ChatGPT gebruikt voor suggesties heeft minder training nodig dan een HR-manager die AI voor CV-selectie inzet. Werk met niveaus.

Niveau 1: Bewustwording (voor iedereen)

Duur: 1 tot 2 uur. Doel: iedereen kent de basis. Wat is AI, wat kan het, wat zijn de grote risico's. Dit is het minimum voor elke medewerker, ook degenen die maar incidenteel met AI werken.

Praktisch: lunchsessie, online module of een gefilmde uitleg van 30 minuten plus vragenronde. Klaar.

Niveau 2: Praktisch gebruik (voor actieve gebruikers)

Duur: een halve dag. Doel: medewerkers kunnen AI veilig en effectief gebruiken in hun werk. Ze weten welke tools, welke data, hoe te controleren. Dit niveau is voor iedereen die dagelijks AI inzet.

Praktisch: workshop met echte oefeningen. Medewerkers werken aan hun eigen werktaken met AI. Onder begeleiding. Leren van fouten.

Niveau 3: Verantwoordelijk inzetten (voor beslissers)

Duur: 1 tot 2 dagen. Doel: leidinggevenden kunnen beoordelen welke AI-toepassingen verantwoord zijn. Kunnen risico's afwegen. Kunnen beleid opstellen en naleven.

Praktisch: cursus met juridische, ethische en praktische modules. Met casuïstiek uit de eigen organisatie.

Niveau 4: Specialisten (voor enkele mensen)

Duur: meerdere dagen, soms weken. Doel: een of twee mensen in de organisatie die de diepte kunnen ingaan. Compliance-officers, AI-coördinatoren, privacy-functionarissen.

Praktisch: gecertificeerde opleiding zoals CAICO (Certified AI Compliance Officer) of specialistische modules.

Hoe organiseer je het in je bedrijf?

Genoeg theorie. Hier komen vier concrete stappen. Begin deze week.

Stap 1: inventariseer wie wat nodig heeft

Loop je personeelsbestand door. Wie gebruikt AI? Hoe intensief? Voor welke taken? Wijs elke medewerker een niveau toe. Maak dit in een simpele spreadsheet. Namen, afdelingen, vereist niveau.

Een kleine accountant in Hilversum deed dit in een uur. Resultaat: 3 mensen op niveau 1, 8 op niveau 2, 2 op niveau 3, 1 op niveau 4 (hijzelf als eigenaar). Totaalkosten training: 3.500 euro. Binnen drie maanden uitgerold.

Stap 2: maak of koop trainingsmateriaal

Voor niveau 1 kun je zelf iets maken. Korte video, kennisquiz, handleiding. Voor hogere niveaus is het efficiënter om bestaande cursussen in te kopen.

Let op: niet elke cursus is goed. Check of de inhoud up-to-date is. Check of er aandacht is voor de specifieke Nederlandse context. Check of er praktijkoefeningen inzitten. Zonder oefeningen blijft het theorie.

Stap 3: plan en voer uit

Zet deadlines. Iedereen op niveau 1 getraind voor X-datum. Niveau 2 voor Y-datum. Enzovoort. Zonder deadline gebeurt het niet. Meld de deadline in het AI-beleid.

Zorg dat de training past in het werkproces. Geen hele weken aan training. Wel gedoseerd: 2 uur per maand, gespreid over een kwartaal. Medewerkers houden het vol. De stof blijft hangen.

Stap 4: herhaal elk jaar

AI verandert snel. Training van vorig jaar is niet genoeg voor dit jaar. Plan jaarlijks een opfrissessie. Een halve dag is voldoende voor actieve gebruikers. Twee uur voor de rest.

Leg elke training vast. Datum, deelnemers, onderwerpen, resultaten. Dit is bewijs bij een controle.

Wat bij controle?

Wat gebeurt er als de toezichthouder komt kijken? Ze vragen om een trainingsregister. Ze willen zien welke medewerkers welke training hebben gevolgd. Wanneer. Met welke inhoud. Ze kunnen steekproefsgewijs medewerkers ondervragen.

Zorg dat je voorbereid bent. Een trainingsregister kost niks om bij te houden. Excel is genoeg. Laat medewerkers een korte toets afleggen na elke training. Bewaar de uitslagen. Bij controle kun je aantonen dat het echt heeft plaatsgevonden.

Sommige bedrijven kopen hiervoor een Learning Management System. Niet nodig voor kleine bedrijven. Wel handig als je meer dan 50 mensen hebt.

Veelgemaakte fouten

Drie missers zie je overal terugkomen.

Mis één: alleen technische mensen trainen. Dan blijft de financiële administratie in het ongewisse. Of de marketeers. Die gebruiken ook AI. Die hebben ook training nodig.

Mis twee: eenmalig een cursus volgen en het er bij laten. Na een half jaar weet niemand meer wat er stond. Herhalen is noodzakelijk.

Mis drie: training als verplicht nummer afhandelen. "Volg deze video en klik op klaar." Dat voelt medewerkers aan. Ze leren niets. Maak het praktisch, relevant en concreet. Liefst met voorbeelden uit hun eigen werk.

Veelgestelde vragen

1. Moet ik mijn schoonmakers ook AI-geletterdheid geven?

Alleen als zij AI-systemen gebruiken in hun werk. Iemand die geen AI gebruikt hoeft niet verplicht getraind te worden. Maar steeds meer functies krijgen met AI te maken. Check periodiek of de situatie verandert.

2. Wat kost AI-geletterdheid een gemiddeld MKB-bedrijf?

Voor een bedrijf van 25 mensen reken op 5.000 tot 10.000 euro per jaar. Inclusief bestaande cursussen, eigen tijd en herhaling. Dit is een lopende investering, geen eenmalige uitgave.

3. Is een interne training voldoende of moet het erkend zijn?

De wet vraagt geen erkende certificering. Wel vraagt het om bewijs dat de training inhoudelijk klopt en is gevolgd. Goed gedocumenteerde interne training telt mee. Externe certificering geeft extra zekerheid bij controles.

Begin vandaag met AI-geletterdheid

Wachten kost geld. Elk jaar zonder AI-geletterdheid is een jaar risico. Onze cursus AI in het Dagelijks Leven (€49) voldoet aan niveau 1 en 2 voor de meeste medewerkers. In vier modules leren ze verantwoord werken met AI.

Voor directies en managers is er AI voor C-Levels (€997). Deze cursus voldoet aan niveau 3. Met modules over compliance, strategische keuzes en juridische aspecten. Genoeg inhoud om je hele management-team te certificeren.

Combineer beide cursussen en je bent klaar. Je hele organisatie voldoet aan de AI Act-eisen rond AI-geletterdheid. Inclusief trainingsregister en certificaten voor je dossier.

Start met de gratis AI Test op app247.ai/academy. Zo weet je direct welk niveau training je zelf nodig hebt.